Διακυβέρνηση Δεδομένων

Τα δεδομένα αποτελούν κρίσιμη πρώτη ύλη για την οικονομία, τη δημόσια διοίκηση και την καινοτομία, λειτουργώντας ως βασικός καταλύτης για την ανάπτυξη ψηφιακών υπηρεσιών, τη βελτίωση της χάραξης πολιτικής και την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας. Η υπό κατάρτιση εθνική στρατηγική για τα δεδομένα εστιάζει στη δημιουργία ενός αξιόπιστου, διαλειτουργικού και ασφαλούς πλαισίου, το οποίο επιτρέπει την αξιοποίηση δεδομένων από τον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα, με πλήρη σεβασμό στα θεμελιώδη δικαιώματα και τις ευρωπαϊκές αξίες.

Η διακυβέρνηση δεδομένων αποτελεί το σύνολο των κανόνων, των θεσμικών ρόλων και των μηχανισμών που ρυθμίζουν την πρόσβαση, τη χρήση και τη ροή των δεδομένων. Περιλαμβάνει θεσμικές δομές σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, οι οποίες υποστηρίζουν αποφάσεις για το ποια δεδομένα μπορούν να αξιοποιηθούν, από ποιους φορείς, για ποιους σκοπούς και με ποια πρότυπα, λαμβάνοντας υπόψη τομεακές ιδιαιτερότητες. Στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, η προσέγγιση αυτή ενισχύεται από κανονιστικά εργαλεία, όπως η Οδηγία για τα Ανοικτά Δεδομένα και η Πράξη για τη Διακυβέρνηση Δεδομένων, τα οποία προωθούν τη δημιουργία μιας ενιαίας αγοράς δεδομένων.

Η στρατηγική για τα δεδομένα προωθεί τη διάθεση δεδομένων του δημόσιου τομέα δωρεάν, σε μηχαναγνώσιμη μορφή, ενώ υιοθετεί διεθνώς αναγνωρισμένες αρχές για ευρεσιμότητα, προσβασιμότητα, διαλειτουργικότητα και δυνατότητα περαιτέρω χρήσης των δεδομένων. Με τον τρόπο αυτό, διασφαλίζεται ότι τα δεδομένα δεν παραμένουν απομονωμένα, αλλά αξιοποιούνται σε ευρύτερα οικοσυστήματα γνώσης και καινοτομίας, ενισχύοντας την ανάπτυξη καινοτόμων υπηρεσιών, ιδίως σε τομείς όπως η κινητικότητα, η ενέργεια και η υγεία.

Παράλληλα, δίνεται έμφαση στην ανάπτυξη σύγχρονων υποδομών δεδομένων και κεντρικών μηχανισμών διακυβέρνησης για το σύνολο της Δημόσιας Διοίκησης, με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας, της αποδοτικότητας και της διαφάνειας των υπηρεσιών. Τέλος, ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει στη συμμετοχή της χώρας στην ανάπτυξη Κοινών Ευρωπαϊκών Χώρων Δεδομένων (CEDS-Common European Data Spaces), οι οποίοι διευκολύνουν τη διασυνοριακή χρήση και ανταλλαγή πληροφοριών. Η προσέγγιση αυτή ενισχύει την ευρωπαϊκή συνεργασία, προάγει την ενιαία ψηφιακή αγορά και δημιουργεί νέες δυνατότητες για τον ψηφιακό μετασχηματισμό σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Η διάκριση μεταξύ ανοικτών και προστατευόμενων δεδομένων αποτελεί βασικό στοιχείο μιας σύγχρονης στρατηγικής διακυβέρνησης δεδομένων. Τα ανοικτά δεδομένα περιλαμβάνουν σύνολα δεδομένων του δημόσιου τομέα που διατίθενται ελεύθερα και δωρεάν, σε μηχαναγνώσιμη μορφή, επιτρέποντας την ελεύθερη επαναχρησιμοποίησή τους από πολίτες, επιχειρήσεις και ερευνητικούς φορείς. Η διάθεσή τους ενισχύει τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και την ανάπτυξη νέων υπηρεσιών, ιδιαίτερα από μικρομεσαίες και νεοφυείς επιχειρήσεις.

Η αξία των ανοικτών δεδομένων είναι πολλαπλασιαστική, καθώς δημιουργούν δευτερογενή οφέλη μέσω της διασύνδεσης και της επαναχρησιμοποίησης. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στα σύνολα δεδομένων υψηλής αξίας, όπως γεωχωρικά, μετεωρολογικά, στατιστικά ή κινητικότητας, τα οποία έχουν ιδιαίτερα υψηλή οικονομική και κοινωνική αξία, καθώς μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν από επιχειρήσεις, ερευνητές και δημόσιους φορείς για την ανάπτυξη καινοτόμων υπηρεσιών και εφαρμογών.

Η διάθεση των ανοικτών δεδομένων μέσω ενιαίων σημείων πρόσβασης, στην Ελλάδα η εθνική πύλη ανοικτών δεδομένων data.gov.gr, διασφαλίζει την εύκολη αναζήτηση και αξιοποίησή τους, ενισχύοντας την ενιαία ψηφιακή αγορά.

Η στρατηγική για τα δεδομένα δεν περιορίζεται στην προώθηση της ανοικτότητας, αλλά αναγνωρίζει ότι σημαντικό μέρος των δεδομένων του δημόσιου τομέα έχει υψηλή οικονομική και στρατηγική αξία και δεν μπορεί να διατεθεί χωρίς όρους. Tα προστατευόμενα δεδομένα αφορούν αρχικά προσωπικά δεδομένα, τα οποία υπόκεινται σε αυστηρούς κανόνες προστασίας, όπως ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων (GDPR), αλλά και δεδομένα που υπόκεινται σε εμπορικό ή στατιστικό απόρρητο, καλύπτονται από δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας.

Η σύγχρονη προσέγγιση δε βασίζεται στην απαγόρευση χρήσης, αλλά στην ελεγχόμενη αξιοποίηση αυτών των δεδομένων. Η πρόσβαση και επαναχρησιμοποίησή τους επιτρέπεται υπό σαφείς όρους που διασφαλίζουν ίσους όρους ανταγωνισμού, αποφυγή καταχρήσεων,  προστασία της αξίας και του ελέγχου τους, ιδίως για ερευνητικούς και καινοτόμους σκοπούς. Παράλληλα, τεχνικές όπως η ανωνυμοποίηση και η ψευδωνυμοποίηση, καθώς και ασφαλή περιβάλλοντα επεξεργασίας, επιτρέπουν την αξιοποίησή τους με δίκαιο και επωφελή τρόπο.

Βασικός στόχος της στρατηγικής για τα δεδομένα είναι να διαμορφωθεί ένα ισορροπημένο πλαίσιο που συνδυάζει την προστασία με την ενεργή αξιοποίηση των δεδομένων προς όφελος της ανάπτυξης και της καινοτομίας.

Τα δεδομένα αποτελούν το θεμέλιο για την ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης και τον βασικό παράγοντα που καθορίζει την ποιότητα, την αξιοπιστία και την αποτελεσματικότητα των εφαρμογών της. Η ανταγωνιστικότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών-μελών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη διαθεσιμότητα μεγάλων, ποιοτικών και διαλειτουργικών δεδομένων. Σήμερα, βασική πρόκληση δεν αποτελεί μόνο η ποσότητα, αλλά κυρίως ο κατακερματισμός, η άνιση ποιότητα και η περιορισμένη επαναχρησιμοποίηση των δεδομένων, που μειώνουν την αξία τους στην πράξη.

Η αξιοποίηση των ανοικτών δεδομένων, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη των Κοινών Ευρωπαϊκών Χώρων Δεδομένων (Common European Data Spaces), αποτελεί βασικό εργαλείο για την αντιμετώπιση αυτών των περιορισμών. Οι χώροι αυτοί δημιουργούν ένα πλαίσιο συνεργασίας και ανταλλαγής δεδομένων σε κρίσιμους τομείς όπως η υγεία, η ενέργεια και η κινητικότητα, διευκολύνοντας τη διασυνοριακή χρήση τους και επιτρέποντας την ανάπτυξη εφαρμογών ΤΝ σε μεγαλύτερη κλίμακα.

Τα ανοικτά δεδομένα μπορούν να τροφοδοτήσουν συστήματα ΤΝ με μεγάλους όγκους διαφορετικών πληροφοριών, επιτρέποντας την ανίχνευση σύνθετων μοτίβων και τη βελτίωση της ακρίβειας των προβλέψεων. Μέσω της ανάλυσής τους, η ΤΝ μπορεί να εντοπίσει σύνθετα μοτίβα και να παράγει πιο ακριβείς προβλέψεις, για παράδειγμα στην πρόληψη φυσικών καταστροφών ή στη βελτιστοποίηση παραγωγικών διαδικασιών. Η ποικιλία των δεδομένων συμβάλλει επίσης στη μείωση σφαλμάτων και προκαταλήψεων, βελτιώνοντας τη λειτουργία των μοντέλων σε πραγματικές συνθήκες.

Παράλληλα, η ανάπτυξη της ΤΝ δεν μπορεί να βασιστεί αποκλειστικά σε ανοικτά δεδομένα. Απαιτείται ένα ευρύτερο πλαίσιο διακυβέρνησης που επιτρέπει την ασφαλή και ελεγχόμενη αξιοποίηση και άλλων κατηγοριών δεδομένων. Σε αυτό το πλαίσιο, η στρατηγική για τα δεδομένα αντιμετωπίζει τα δεδομένα ως στρατηγικό πόρο και επιδιώκει τη δημιουργία ενός οργανωμένου αποθέματος πληροφορίας που μπορεί να αξιοποιηθεί με ασφάλεια και συνέπεια.

Στο πλαίσιο αυτό, η απλοποίηση των κανόνων και η δημιουργία συνεκτικών πλαισίων διακυβέρνησης είναι κρίσιμη για την ευρύτερη υιοθέτηση της ΤΝ. Η Ελλάδα ευθυγραμμίζεται με αυτή την κατεύθυνση, επενδύοντας σε υποδομές, υψηλής αξίας δεδομένα και μηχανισμούς διακυβέρνησης που επιτρέπουν την αξιοποίηση των δεδομένων με ασφάλεια και αποτελεσματικότητα, ενισχύοντας την καινοτομία και τη βιώσιμη ψηφιακή μετάβαση.